جامعۀ کهنه

 آلو تو دهنم خیس نمی‌‌خوره. یعنی اصلاً نمی‌فهمم چرا اینجوره. اما راز داری کاری است که از من یکی برنمی‌آد. انگار حرفه بیخ گلوم رو می‌چسبه و اگر نزنمش خفه می‌شم. امروز هم کم و بیش همین اتفاق افتاد و تو اداره هنوز حرف از دهن رئیس محترم بیرون نیومده بود که از دهن من هم در رفت و بعد پیچید و ... گندش در آمد آخر سر. بعد یک شرمندگی صد البته ساختگی برایم پیش آمد که به خوبی نمایشش دادم که ببخشید و یا دروغکی گفتن که من نبودم و... همه اش هم کشکی. که نمایش خوبی هم از کار درآمد. الحق محشر اجرا شد. چون خب اخوی آلو تو دهن من خیس نمی‌خوره دیگه. بی‌خودی چرا تغییرش بدم؟

هوای این روزهای تهران گرم‌تر شده. به نظرم مزخرف‌ترین روزهای تهران  روزهای ماه‌های گرمش است، گرمای چرندی دارد این شهر و نمی‌دانی از گرمایش سر به کدام بیابان و کوهستان بگذاری. به هر حال دو سه روزی است که هوا گرم شده است. کولر ماشینم هم که زرتش قمصور شده و خلاص. نمی‌دانم ماشین‌های وطنی را چه جور می‌سازند که یکساله زرت کولر و چند چیز دیگرش با هم در می‌آید به سادگی، عمرشان حیوونی‌ها کوتاه است. قدرتی خدا توی اتاقک ماشین هم جوری گرم می‌شود که همه چیز حتا زر زر رادیو می‌ماسد توی اتاقکش. از اداره هم چند سالی هست توقع اتاق خنک داشتن توقع بی‌جا و نابجایی شده. اینجا به زور آب یخ ساعت‌ها را جلو می‌بریم، هر چند باز یک جایی تو گل و گردنت هست که گرما نابودش می‌کند و کفرت را در می‌آورد به خانه هم نرسیده و رسیده باید بروی زیر آب سرد بلکه دل و بارت و دوزار و نیم عقل و شعوری که کف کاسه سرت مانده دوباره به کار بیفتند.

این معرفی چهارم است از «پنجاه درجه بالای صفر». هر طوری می‌نویسم جذاب از کار درنمی‌آید. از آن اولی‌اش که یک ماه قبل از عید نوشتم. و باز دوباره و سه باره. هر کاری می‌کنم نمی‌توانم فضای پر از تعلیق و جذاب کتاب را انتقال بدهم. تا می‌آیم ماجرا را تعریف کنم و از شخصیت‌ها بنویسم، انگار تمام آن کشش، قدرت و زیبایی داستان، محو می‌شود و ته آن یک روایت معمولی باقی می‌ماند. شنیده بودم که بعضی وقت‌ها کار دنیا برعکس است. ولی نمی‌دانستم این معکوس شدن‌ها گریبان معرفی‌های مرا هم می‌گیرد. بنابراین شما پیشاپیش بدانید که هر نوع معمولی بودنی به معرفی این جانب که نگارنده باشم، برمی‌گردد نه به کتاب «پنجاه درجه بالای صفر» درست است که فضا زمان و مکان روایت‌ها کاملاً مردانه است هیچ اثری از حضور زنان به صورت فعال و غیرفعال در کار نیست. خودتان فیلم‌های جنگ و... اکثراً خسته کننده، سنگین و کشدارند. هر قدر هم که پرمحتوا باشند یا پرماجرا، عدم حضور زنان به شدت آزادهنده است. این رمان هم کاملاً مردانه است. دو مکان داریم. یکی «زندان» است و دیگری پاسگاهی است به نام «دق پترگان» که راوی‌اش می‌گوید حیاط این پاسگاه حال یک قلعه را دارد: «پاسگاهی با دیوارهای بلند و چهار تا برج گرد سنگی دیدنی در اضلاع قلعه... و من روی یکی از همین برجک‌ها پاس می‌دادم.» و ادامه می‌دهد توصیف این قلعۀ کاملا مردانه را: «آفتاب که به سقف می‌تابد، درست و حسابی آدم را کباب می‌کند برجک که نیست منقل آتش است. ظهر که می‌شود کاسۀ سر آدم مثل دیگ روغن به جوش می‌آید.» جنس خشونت در اینجا، دورافتادگی و پرتی است، تنهایی‌های برهوتی و ترس و دق‌مرگی بیابانی داغ که فصل به فصل در هم گره می‌خورند و بر خشونت داغ و مرموز آن می‌افزایند.

آن مکان دیگر، «زندان» است. شخصیت‌ محوری آن علی ستوده است که دو سال از حبسش مانده. از باج‌گیرهاست. سرنوشتش گره خورده به پسری نوجوان که اهل نقاشی است و در آستانۀ اعدام. معلوم نیست این مرد خشن در زندگی بی‌رحم و تنهایی‌های هولناکش چه یافته در این پسرک اعدامی که تمامی زندگی‌اش را به قمار می‌گذارد برای آزادی او و تهیۀ دیۀ او تا از اعدام نجاتش دهد. این دو مکان هیچ ربطی نه در ظاهر با هم پیدا می‌کنند و نه در باطن. فقط جنازه‌هایی، یا استخوان‌هایی برجا مانده از جنازه‌هایی در آن برهوت، این دو را وارد حلقه‌ای دیگر از زندگی می‌کند.

می‌بینید؟ باز هم معرفی‌ام همان شد که گفتم. مثل فضای این دو مکان. ولی فضای این داستان با همۀ مردانگی‌‌اش، پر از ظرافت، دقت و وسواس‌های زبانی است. من از هر طرف که رفته‌ام یا می‌روم برای نشان دادن قدرت‌های این رمان، نوشته‌ام خالی می‌ماند از آن‌ها. برعکس برخی دیگر از معرفی‌هایم. ولی شما به این فقدان جذابیت در معرفی من نگاه نکنید. با این که رمان فضایی کاملاً مردانه دارد با شخصیت‌هایی که شاید از خواننده خیلی خیلی دور باشند و بیگانه، به خصوص برای خانم‌ها.

ولی پیشنهاد من درست به همین خوانندگان و نویسندگان برمی‌گردد که این رمان را باید آن‌ها بخوانند تا شخصیت‌هایی را که اصلاً نه می‌شناسند و نه ارتباطی با آن‌ها دارند و مکان‌هایی که امکان تجربه‌اش را نخواهند داشت، از نزدیک ببینند، بخوانند و بشناسند.

این رمان تا حدودی مرا به یاد مجموعه داستان «باغ‌های شنی» حمیدرضا نجفی می‌اندازد. نه به خاطر شباهت یا تکرار. بیشتر به خاطر تسلط نویسنده بر مکان‌ها، موقعیت‌ها و شخصیت‌هایش و زاویۀ نگاهی که برای روایت‌ها انتخاب کرده. می‌دانم هم‌جنسان من از خواندن این رمان‌های مردانه گریزانند. بیشتر طالب رمان‌هایی زنانه هستند که همۀ مسایل آن دور خانه و خانواده و روابط خانگی می‌گذرد. ولی بد نیست گاهی این پیله که تکراری هم شده، شکافته شود و هوای دیگری هم به کله‌های خانمانۀ ما بخورد. به خصوص وقتی نویسنده از عهدۀ مکان، موقعیت و شخصیت‌هایش تا حد امکان برآمده. و می‌تواند دایره‌های بسته و محدود ذهنی ما را بشکند. و مگر کار داستان و رمان همین نیست؟ همین که هر کتاب و هر داستان بتواند به ما فرصت دیدن و شناختن آدم‌های دیگری غیر از ما را بدهد. آدم‌هایی که اصلاً آن‌ها را نمی‌شناسیم. نه زبان‌شان را می‌فهمیم و نه تا به حال زندگی را از ذهن آن‌ها دیده یا فهمیده‌ایم. باید فرصت‌هایی را که یک نویسنده به ما می‌دهد و ما را از محدوده‌های زیستی خودمان بیرون می‌کشد، بقاپیم و قدرش را بشناسیم. کاری که نویسنده می‌کند تا حدودی شبیه تلاشی است که استوار پاسگاه می‌کند. او می‌خواهد به یک مشت استخوان که در بیابان افتاده، هویت بدهد. می‌خواهد کاری کند که آن‌ها صاحب قبر شوند و مشخصات: «وقتی تموم شد، تموم شده. وقتی کسی رو نداشته باشی که سر قبرت بیاد یعنی اصلاً قبری نداری. وقتی کسی دنبالت نمی‌آد یعنی هیچ وقت زنده نبودی که بمیری. زندگی همینه. شاید واسۀ همین دنبال قاتل‌شون رفتم... واقعاً این حس رو کردم که اونا احتیاج دارن باشن. به یه اسم احتیاج دارن. به یه زندگی، یه پیشینه، اما نشد.» نویسنده توانسته این پیشینه و زندگی را برای شخصیت‌هایش خلق کند. هر چند معرفی چهارم من نتوانست جذاب باشد اما داستان جذاب و خواندنی است، با اینکه کاملاً مردانه است.